Pieter A. Siebesma

In dit derde en laatste artikel over de invloed van het Hebreeuws op het Nederlands aandacht voor de woorden die afkomstig zijn uit het Jiddisch, Bargoens en Ivriet (red.).

Woorden uit het Jiddisch en Bargoens

Veel woorden zijn via het Jiddisch of indirect via het Bargoens in het Nederlands terechtgekomen. Sommige zijn heel algemeen. Wie kent niet de woorden ‘majem’ (Hebr. majim - water), ‘jajem’ (jenever, afgeleid van het Hebr. jajim, dat wijn betekent), ‘bajes’ (gevangenis, van het Hebreeuwse woord voor huis bajit), ‘bolleboos’ (van het Hebreeuwse ba’al habbajit, heer des huizes), ‘gannef’ (Hebr. gannáv - dief), ‘goochem’ (van gacham, wijs), ‘tof’ (Hebr. voor goed), ‘smeris’ (Hebr. sjomeer - bewaker), ‘sof’ (Hebr. voor einde) en ‘sores’ (Hebr. tsarot - smarten).
Andere woorden zijn ‘gein’ (Hebr. chen - bevalligheid), ‘mesjogge’ (gek) , ‘jofel’ (van Hebr. jafah - mooi), ‘sjofel’ (van Hebr. sjafal – laag), ‘kapsones’ (Hebr. ga’awtanoet - hoogmoed).

Bij een aantal van deze woorden wijkt de hedendaagse betekenis nogal af van de oorspronkelijke. ‘Sjofel’ bijvoorbeeld wordt tegenwoordig gebruikt in de betekenis van armoedig, terwijl het in het Hebreeuws laag of nederig betekent.

Opvallend is dat de oorspronkelijke positieve betekenis van de Hebreeuwse woorden in het Bargoens en Nederlands vaak heel negatief is geworden. Het Hebreeuwse woord voor bruid of schoondochter ‘kalla’ is in het Bargoens een ‘kalletje’ geworden, dat is een meisje of een prostituee. Het Hebreeuwse woord voor levensonderhoud parnassa werd ‘penoze’ - prostitutie!

Hoteldebotel

Heel curieus is de ontstaansgeschiedenis van ‘hoteldebotel’. Ook dit is afkomstig uit het Hebreeuws, maar deze uitdrukking voor smoorverliefd is niet ontleend aan de Bijbel, maar gaat terug op een citaat uit de Misjna. Het is een verbastering van overlewotel, dat is afgeleid van het Hebreeuwse awar oewoteel: Hij is heengegaan en verdwenen. We vinden het aan het eind van een spreuk van rabbi Juda ben Tema die de verschillende levensfasen van de mens beschreef. Hij karakteriseerde een honderdjarige als volgt: “Wanneer je honderd bent, ben je als een dode, die ‘awar oewoteel’ is - die al gestorven is en verdwenen uit de wereld!”

Woorden uit het Ivriet

Het Nederlands is ook verrijkt door het Ivriet, de taal van het moderne Israël. En dan denk ik niet in de eerste plaats aan shoarma of falaffel (beide zijn van Arabische oorsprong), maar aan kibboets, sjalom en Knesset. Dankzij de moderne communicatiemiddelen mogen we verwachten dat ook in de toekomst nog vele Hebreeuwse woorden hun weg naar het Nederlands zullen vinden en we zo ook op deze manier steeds meer Hebreeuws leren!

Zie ook Sofeer voor een uitgebreide lijst van Nederlandse woorden van Hebreeuwse afkomst.

Dit artikel is afkomstig uit het maandblad Hadderech van maart/april 2026.